DOLAR 30,3275 0.65%
EURO 32,9476 0.54%
ALTIN 1.971,260,92
BITCOIN 12788850,08%
İstanbul

HAFİF YAĞMUR

06:46

İMSAK'A KALAN SÜRE

Türkiye iktisadı badirelere karşın 100 yılda dünyanın en büyük ekonomilerinden biri olmayı başardı, Dünyadan Haberler
  • Dünyadan Haberler
  • Ekonomi
  • Türkiye iktisadı badirelere karşın 100 yılda dünyanın en büyük ekonomilerinden biri olmayı başardı

Türkiye iktisadı badirelere karşın 100 yılda dünyanın en büyük ekonomilerinden biri olmayı başardı

ABONE OL
Ekim 27, 2023 17:40
Türkiye iktisadı badirelere karşın 100 yılda dünyanın en büyük ekonomilerinden biri olmayı başardı, Dünyadan Haberler
0

BEĞENDİM

ABONE OL

Türkiye iktisadı badirelere karşın 100 yılda dünyanın en büyük ekonomilerinden biri olmayı başardı, Dünyadan Haberler

Anadolu Ajansının (AA) Cumhuriyet’in 100’üncü yıl dönümü münasebetiyle hazırladığı evrak haberler kapsamında, bu haberde Türkiye iktisadının 100 yıllık serüveni ele alındı.

Gazi Mustafa Kemal Atatürk liderliğinde Cumhuriyet’in kurucu takımları, siyasi bağımsızlık kadar, iktisadi bağımsızlığın da kazanılmasına büyük değer verdi. Bu kapsamda, 17 Şubat 1923’te ülkenin dört bir yanından gelen iştirakçilerle İzmir İktisat Kongresi düzenlendi.

Atatürk’ün kongrenin açılışında yaptığı konuşmadaki “Siyasi, askeri zaferler ne kadar büyük olursa olsunlar, iktisadi zaferlerle desteklenmezse payidar olamaz, az vakitte söner.” tabirleri Cumhuriyet’in birinci yıllarında iktisadın ne kadar öncelikli hususlar ortasında yer aldığının göstergesi oldu. Kongrede 281 unsurdan oluşan kararlar alınırken iktisat siyasetinde izlenecek yol haritası çizildi.

Lozan Barış Antlaşması, ekonomik bağımsızlık yolunda değerli dönemeçlerden biri oldu. Kapitülasyonlar konusunda çıkan fikir ayrılıkları nedeniyle bir mühlet orta verilen muahede görüşmeleri, 24 Temmuz 1923’te uzlaşmayla sona erdiğinde Türkiye, hem ekonomik hem de siyasi olarak masadan eli güçlü formda kalktı. Bağımsız Türkiye Cumhuriyeti’ni onaylayan Lozan Barış Antlaşması ile tüm kapitülasyonlar kaldırıldı, Türk boğazlarının idaresi de Milletler Cemiyetinin garantisi altında başkanlığı Türkiye’ye bırakılan milletlerarası bir komiteye devredildi.

– CUMHURİYET’İN İLANIYLA YENİ PERİYOT BAŞLADI

29 Ekim 1923’te Cumhuriyet’in ilan edilmesiyle Türkiye iktisadında de yeni devir başladı. Cumhuriyet’in birinci yıllarında devletle özel kesimin de üretime katkı verdiği bir ekonomik model izlendi. Türkiye, 1. Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı’ndan çıkmasına rağmen savunmadan besine, finanstan dokumacılığa, madencilikten çimentoya kadar birçok alanda fabrikalar kurdu. Türkiye’nin birinci uçak fabrikası TOMTAŞ da 1926’da daha Cumhuriyet’in 3’üncü yılında faaliyete geçti.

Küresel ekonomiyi derinden sarsan 1929’daki “Büyük Buhran”, genç Türkiye’yi de etkiledi. Bu periyotta para krizinin yaşanması nedeniyle Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının (TCMB) kurulma süreci hızlandı ve kurum 3 Ekim 1931’de faaliyetlerine başladı.

Krizin birinci yıllarında toprak ıslahatı yapılarak tarım ön plana çıksa da ilerleyen vakitte devletin müdahaleleri arttı ve endüstriye gerçek yönelim oldu. 1932 ve 1936 yıllarında Birinci ve İkinci 5 Yıllık Endüstrileşme Planları hazırlandı. Bu planlamayla demir-çelik, kömür ve makine üzere temel endüstrilere öncelik verildi. Üretilen eserlerin ülkenin dört bir yanına uygun maliyetlerle taşınması için demir yolu yatırımları da yük kazandı. Cumhuriyet devri öncesinden devralınan 3 bin 714 kilometrelik demir yolu ağına, 1923-1950 yıllarında 3 bin 780 kilometre daha eklendi.

Büyük Buhran, 1939-1945 devrindeki 2. Dünya Savaşı’nın da en değerli nedenleri ortasında yer aldı. Türkiye, 2. Dünya Savaşı’nda tarafsız kalmayı tercih ederken savaşın tesirlerinden kaçamadı. Dış ticaret kesintiye uğrarken üretimde de düşüşler meydana geldi.

– TOMTAŞ’TAN DEVRİM’E ULUSAL PROJELER

2. Dünya Savaşı sonrasında dünyadaki ekonomik krizin tesirlerini azaltmak için ABD kaynaklı Marshall Planı yürürlüğe konuldu. Yardımlardan Türkiye’nin de ortalarında bulunduğu 16 ülke yararlandı. Yardımlarla ülkenin yatırımları tarım ve hafif endüstriye yönlendirilirken dışa bağımlılığın arttığı telaffuzları uzun müddet devam etti. Bu süreçte sanayi yatırımlarının azalmasıyla birtakım fabrikalar kapandı. Bu fabrikalardan biri de 1926’da açılan uçak fabrikasıydı.

Sanayideki birinci uçak fabrikası tecrübesinin akabinde mihenk noktalarından biri de “Devrim” arabasının üretimi oldu. Türkiye’nin kendine ilişkin araba üretemeyeceği kanılarına karşın proje 129 günde tamamlandı. 29 Ekim 1961 sabahı üretilen birinci araba TBMM önüne getirilerek devrin Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel’e sunuldu.

1960, 1971 ve 1980 yıllarındaki askeri darbe ve muhtıralar demokrasiyi olduğu kadar ekonomiyi de etkiledi. 1970-1980 yıllarında ithal ikamesine dayanan siyasette yaşanan meseleler, global petrol krizi, Kıbrıs Barış Harekatı ve haşhaş ekiminin hür bırakılması sebebiyle ABD’nin uyguladığı ambargo iktisatta yapısal ezaları beraberinde getirdi. Bu gelişmelerin de tetiklemesiyle 1970’li yılların sonu “Türkiye’nin 70 sente muhtaç olduğu” istikametindeki telaffuzlara kadar uzanan ekonomik tartışmaların gölgesinde geçti.

1974 Kıbrıs Barış Harekatı’nda ABD’nin Türkiye’ye karşı silah ambargosu kararı alması savunma endüstrisindeki dışa bağımlığı da gözler önüne sermişti. Bu süreçte savunmada yerli ve ulusal üretimin temelleri atıldı. 1975’te ASELSAN kuruldu. Sonraki yıllarda HAVELSAN, ROKETSAN’ın da ortalarında yer aldığı kuruluşlar birer birer faaliyete geçirildi. Tarımda çağdaşlaşma ve endüstrileşme eforları bu yıllarda da sürerken birtakım fabrikalar, yollar ve barajlar ekonomik darboğaza karşın hizmete alındı.

– 24 OCAK KARARLARI İLE ESNEK KUR REJİMİ PERİYODU BAŞLADI

Ülke iktisadında yaşanan zahmetleri düzeltmek emeliyle 24 Ocak 1980’de “Ekonomik İstikrar Kararları” açıklandı. Kamuoyunda, 24 Ocak Kararları olarak da bilinen programla iktisat siyasetinde değişikliğe gidildi. 100 yıllık iktisat tarihinin kıymetli dönüm noktalarından biri olan kararlarla endüstrileşme sistemi değişti ve ihracata dayalı, dışa açık iktisat siyasetine geçildi.

Başlatılan finansal özgürleşme süreciyle para ve kur siyasetlerinin TCMB tarafından piyasa iktisadıyla uyumlu formda yürütülmesi için gerekli altyapının sağlanması tarafında kıymetli adımlar atıldı. Para siyaseti kapsamında, mevduat ve kredi faizlerinin piyasa şartlarında belirlenmesi karara bağlandı. Türk parası, yabancı paralar karşısında devalüe edilerek, sabit kur rejiminden esnek kur rejimine geçildi.

Bu periyotta de ortalarında Güneydoğu Anadolu Projesi’nin de olduğu birçok proje başlatılırken otoyollara sürat verildi, ortalarında Boğaziçi’nin de olduğu birtakım köprüler ve havalimanları hizmete alındı.

Buna rağmen artan iç borç, yükselen faiz ödemeleri, kamu harcamalarının yüzde 11’i aşması ve ihracatın durma noktasına gelmesinin akabinde 5 Nisan 1994’te geniş kapsamlı ekonomik tedbir paketi açıklandı. Paketle, TCMB 10 büyük bankanın bilgilerinden kurlar hesaplamaya başladı. 1994 yılındaki memur ve personel ödemelerinin bütçe ödenekleriyle hudutlu tutulması, kamu işçi alımının durdurulması üzere birçok tedbir pakette yer aldı. Buna rağmen beklenen olmadı, dolar süratle arttı, kimi bankalar battı ve işsizlik yükseldi. İktisat bu periyot yüzde 5,5 daraldı. Yaşanan sakinlikle birlikte birçok firma ya küçüldü ya da iflas etti. Mayıs 1994’te de IMF ile 14 aylık yeni bir Stand-By Mutabakatı imzalandı. Bu yıllarda terör uğraş nedeniyle kimi kaynaklar da ekonomik yatırımlar yerine güvenlik alanına harcandı.

Bu gelişmelerin gölgesinde Türkiye, birinci uydusu Türksat 1B’yi uzaya gönderirken birinci cep telefonu operatörünü hizmete aldı, bölgesel kalkınma planlarına yük verildi. Özelleştirme uygulamaları bu periyodun öne çıkan gelişmeleri ortasındaydı.

– GÜMRÜK BİRLİĞİ MUTABAKATI 1 OCAK 1996’DA YÜRÜRLÜĞE GİRDİ

Gümrük Birliği, Türkiye ile Avrupa Birliği (AB) ortasında gerçekleştirilen müzakerelerin akabinde 6 Mart 1995’teki İştirak Kurulu toplantısında alınan karar sonrası 1 Ocak 1996’da yürürlüğe girdi. AB’ye girmeden Gümrük Birliği Muahedesi’ni imzalayan tek ülkenin Türkiye olması bugün de tartışılmaya devam ediliyor. Türkiye ile AB ortasında sanayi eserleri ticaretinde gümrük vergileri, ölçü kısıtlamaları ve tedbirler ortadan kalkarken AB’nin başka ülkelerle yaptığı özgür ticaret mutabakatlarına Türkiye’nin direkt taraf olmaması, kara yolu kotaları, müracaat ve karar alma düzeneklerinde Türkiye’nin gereğince yer almaması birtakım sıkıntıları beraberinde getirdi.

– 2001 KRİZİ SONRASINDA “DERVİŞ” PERİYODU BAŞLADI

1994 krizi, Asya’da yaşanan ekonomik gelişmeler, 1999 Marmara Sarsıntısı, finans piyasalarında yaşanan tansiyon “2001 krizini” tetikledi. Ulusal Güvenlik Şurası’nda yaşanan Anayasa kitapçığı tartışmasının kamuoyuna yansımasının akabinde Borsa İstanbul’da sert düşüşler meydana gelirken gecelik faiz oranları 7 binleri aştı. Finans en fazla etkilenen bölümler ortasında yer aldı. Bu gelişmelerle birlikte Dünya Bankasında misyon yapan Kemal Derviş, periyodun Başbakanı Bülent Ecevit’in daveti üzerine Türkiye’ye döndü. İktisattan sorumlu Devlet Bakanı olarak atanan Derviş, yeni ekonomik program açıkladı. IMF ile müzakereleri yürüten Derviş, öngörülen yasal değişiklikleri yaparak piyasalarda itimat ortamı oluşturmaya çalıştı.

– 2002 SONRASI SIKI PARA SİYASETİ YATIRIMCININ İKTİSADA İTİMADINI ARTIRDI

2002’de AK Parti’nin tek başına iktidara gelmesiyle siyasetle birlikte iktisatta de istikrar hedeflendi. AK Parti hükümetlerinin uyguladığı yapısal ıslahatlar, mali disiplin, sıkı para siyaseti temel makroekonomik göstergelerde düzgünleşme sağladı. Bu olumlu gelişmeler sonrasında memleketler arası yatırımcıların inancının artmasıyla yabancı yatırım ölçüsünde artışlar meydana geldi.

Geçmiş devirlerde yüksek enflasyon nedeniyle bedel kaybeden Türk lirasının prestijini yine kazandırmak için paradan 6 sıfırın atılması kararlaştırıldı. 1 Ocak 2005’ten itibaren “1 milyon Türk lirası (1.000.000 TL)” “1 Yeni Türk lirasına (1 YTL)” eşitlendi. Türk lirasındaki “Yeni” ibaresi de 2009’da kaldırılarak bugünkü paralar tedavüle sokuldu.

2008’de global iktisatta 1929 Buhranı’nın akabinde en derin krizlerden biri yaşandı. ABD’de başlayan “Mortage Krizi” tüm dünyayı tesiri altına aldı. Süreç, büyük şirketlerin iflasına, bankaların batmasına ve milyonlarca kişinin de işsiz kalmasına neden oldu. Türkiye ise bu krizden en az etkilenen ülkeler ortasında yer aldı.

– IMF’YE BORÇ MAYIS 2013’TE KAPATILDI

Türkiye’nin 100 yıllık iktisat tarihine damga vuran mevzulardan biri de Memleketler arası Para Fonu (IMF) ile ilgiler oldu. Türkiye, 1944’te kurulan IMF’ye 1947 yılında üye olmuştu. Birinci defa 1958’de dış borç alabilmek maksadıyla IMF tarafından hazırlanan programı yürürlüğe konuldu. IMF ile Türkiye ortasındaki birinci Stand-By Mutabakatı da 1 Ocak 1961’de yapıldı. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Başbakanlığı periyodunda, daha evvel 19 Stand-By Muahedesi yapılan IMF ile yeni bir mutabakat yapılmaması kararı alındı. Toplam 56,5 milyar borç alan Türkiye, son taksitini mayıs 2013’te ödeyerek IMF’ye olan borcunu sıfırladı.

Erdoğan’ın öncülüğünde savunmadan güce, ulaştırmadan bilişime birçok alanda da yerli ve ulusal teknolojiler desteklendi. Stratejik alanlarda atılan adımlarla Türkiye iktisadının dışa bağımlığının azaltılması hedeflendi. Bu periyotta ortalarında insansız hava araçlarından ulusal muharip uçağa, MİLGEM’lerden tanka kadar savunma endüstrisinde çeşitli projeler süratle ilerletilirken süratli tren ve metro projeleri uygulamaya alındı.

Bu süreçte Seyahat Parkı Olayları, FETÖ’nün 15 Temmuz hain darbe teşebbüsü üzere olaylar Türkiye iktisadını de amaç aldı. 2015’te sabit fiyatlarla iktisat yüzde 6,1 büyürken darbe teşebbüsün akabinde bu oran yüzde 3,3’e geriledi. Bu yaraları süratle saran Türkiye, 2017’de yüzde 7,5 büyüdü.

2019 yılı sonunda başlayan ve 2020’den itibaren Türkiye’de de tesirini hissettiren Kovid-19 salgını arz ve talep istikrarında ani değişime, tedarik zincirinin bozulmasına, maliyetlerin artmasına yol açtı. Global piyasalarda olduğu Türkiye iktisadında de daralma yaşandı. Salgının tesirlerini azaltmak için birçok mali ve mali tedbir paketi açıklandı.

Salgının yaraları sarılmadan başlayan Rusya-Ukrayna Savaşı global iktisatta yeni bir krizin kapılarını da araladı. Besin, altın, güç ve Brent petrol fiyatlarında artışlar görüldü. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın teşebbüsüyle oluşturulan Tahıl Koridoru ile savaşın tesirleri azaltılsa da dünya yüksek enflasyon başta olmak üzere çeşitli problemlerle karşı karşıya kaldı.

– “MEGA PROJELER” BİRER BİRER HİZMETE ALINDI

Son olarak 6 Şubat’ta meydana gelen Kahramanmaraş merkezli sarsıntılar 12 vilayette yıkıma yol açarken ülke iktisadında yüklü bir fatura oluşturdu.

Türkiye, tüm bu gelişmelere rağmen ortalarında Togg’un da olduğu birçok yerli ve ulusal projeyi hayata geçirirken otoyollardan köprülere, barajlardan fabrikalara kadar çok sayıda yatırıma imza attı.

Dünyanın en büyük projeleri ortasında yer alan İstanbul Havalimanı, 1915 Çanakkale ve Yavuz Sultan Selim köprüleri, Yusufeli ve Deriner’in de ortalarında olduğu barajlar bu süreçte hizmete alınan projelerden yalnızca birkaçı oldu. Güçte yerli ve ulusal çalışmalara odaklanılırken Akkuyu’daki nükleer güç santralı imali hızlandı, Akdeniz ve Karadeniz başta olmak üzere güç kaynaklarının çıkarılmasına yönelik çalışmalar ağırlaştı. Tarımda teknoloji kullanımı arttı, bağlantıda uydularla kapasite yükseltilirken Türkiye ulusal uydularını üretme noktasına geldi. Ticarette son periyotta Cumhuriyet tarihinin rekorlarına imza atıldı.

– 25,5 TRİLYON LİRALIK GSYH

Cumhuriyet’in 100’üncü yılında Türkiye iktisadı dünyanın en büyük 17. iktisadı pozisyonunda bulunuyor. Yıllıklandırılmış gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH) 1 trilyon doları aştı. Orta Vadeli Program’a nazaran, bu yıl sonunda istihdamın 31 milyon 654 bin kişiyi bulması bekleniyor. GSYH’nin cari fiyatlarla 25 trilyon 483 milyar lira, kişi başına ulusal gelirin ise 12 bin 415 dolar olarak gerçekleşmesi öngörülüyor.

Türkiye’nin ikinci yüzyılında savunmadan demir yollarına, endüstriden tarıma her alanda yerli ve ulusal üretim maksatları öne çıkıyor. ANKA ve Bayraktar SİHA’lara, KAAN Ulusal Muharip Uçağı’na, MİLGEM’lere kadar uzanan savunma endüstrisindeki atılımın öbür alanlara da yayılması için yol haritası çiziliyor. Gayeler ortasında ülkeyi dünyanın birinci 10 büyük iktisadı ortasına yükseltmek yer alıyor.

– “TÜRKİYE KIVRAK HAREKET ETME KABİLİYETİYLE ZİYANLARI DENGELEMEYİ BAŞARDI”

Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi İktisat Kısmı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Mehmet Levent Yılmaz, Cumhuriyet’in 100 yıllık iktisadına ait değerlendirmede bulundu.

Türkiye’nin 2. Dünya Savaşı’na girmemesinin stratejik bir hareket olduğunu ve dönüm noktalarından birini teşkil ettiğini belirten Yılmaz, 1960 darbesine kadar ki süreçte yerlileşmenin ağır olarak devam ettiğini söyledi. Turgut Özal’ın Başbakanlığı periyodundaki dışa açılma devrinin yaşandığını lisana getiren Yılmaz, Gümrük Birliği Muahedesi’nin ise bugün de hala tartışıldığını anlattı.

Yılmaz, Cumhuriyet tarihinin temel dönüm noktasının 3 Kasım 2002 seçimleri olduğuna dikkati çekerek, “3 Kasım 2002 seçimleriyle bir arada Türkiye, siyasi ve ekonomik istikrara kavuştu. Türkiye iktisadının daha süratli karar alması, aldığı kararları uzun vadede uygulayabilmesi değerliydi. Koalisyonlar çok çabuk dağılıyordu ve alınan iktisat kararlarının uygulanması süreçleri uzatıyordu.” diye konuştu.

Yakın devirde Türkiye’de ve global iktisatta yaşanan gelişmeleri anımsatan Yılmaz, şunları kaydetti:

“FETÖ’nün darbe teşebbüsü, uzun müddetten bu yana devam eden darbe süreçlerinin kanlı evresini temsil ediyor. Tek başına yalnızca 15 Temmuz darbe teşebbüsü var diyemeyiz. Onun öncesine döndüğümüzde 2013 yılında biliyorsunuz sokak hareketleriyle başlayan bir süreç var. Sokak hareketlerini takip eden devirde 17-25 Aralık sürecinde yargı ve polisin içindeki FETÖ üyelerinin demokratik yollarla seçilmiş iktidarı devirme teşebbüsü var. Devam eden süreçte çok önemli çekişmeler, önemli sorunlar yaşandı. Türkiye’yi milletlerarası toplulukta sıkıntı durumda bırakacak adımların da atıldığını gördük. Bunlar tabi iktisada kademe kademe çok önemli ziyanlar verdi ancak Türkiye iktisadı o kıvrak hareket etme kabiliyetiyle bu ekonomik ziyanları bir halde dengelemeyi başardı. Tabiki hasar aldı, tabiki maliyetleri vakte yayıldı ancak bir halde yönetmeyi başardı.”

Yılmaz, salgın periyodunda izlenen siyasetlerle endüstrinin açık tutulduğunu ve rekabetçiliği kaybetmemek ismine kıymetli adımlar atıldığını tabir ederek, Rusya-Ukrayna Savaşı’nın güç krizini tetiklediğini, salgın periyodundan kalan enflasyonist ortamı körüklediğini bildirdi. 11 ili kapsayan Kahramanmaraş merkezli sarsıntılarla önemli bir yıkımla karşı karşıya kalındığını vurgulayan Yılmaz, zelzelelerin iktisada 200 milyar dolar ziyan verdiğini kaydetti.

Yılmaz, “Darbe teşebbüsü, gerisinden pandemi, ondan sonra Rusya-Ukrayna Savaşı’nın tesirleri, bölgemizde 40 yıldan bu yana devam eden ve olumsuz etkileyen terör faaliyetlerinin üzerine bu türlü önemli bir felaket maliyeti eklenmiş oldu. Açıkçası Türkiye iktisadı üzerindeki yükü artırdı.” dedi.

TÜİK datalarına nazaran, Türkiye’nin Cumhuriyet’in ilanından bugüne 10’ar yıllık periyotlarda büyüme oranları şöyle:

Yıllar Büyüme oranı (Yüzde)
1923
1930 2,5
1940 – 4,8
1950 9,4
1960 2,9
1970 3,2
1980 -2,4
1990 9,3
2000 6,9
2010 8,4
2020 1,9
2021 11,4
2022 5,5
2023 (Tahmini) 4,4

Türkiye’nin son Orta Vadeli Program’ındaki ana maksatları de şöyle:

Yıllar 2023 (GT) 2024 2025 2026
GSYH (Milyar TL-Cari fiyatlarla) 25.483 41.159 52.942 62.997
Kişi başına gelir (dolar) 12.415 12.875 13.717 14.855
GSYH büyüme (Yüzde) 4,4 4 4,5 5
İstihdam (bin kişi) 31.654 32.428 33.340 34.381
İhracat (milyar dolar) 255 267 283,6 302,2

En az 10 karakter gerekli
Gönderdiğiniz yorum moderasyon ekibi tarafından incelendikten sonra yayınlanacaktır.


HIZLI YORUM YAP
300x250r
300x250r